Het dorp met vier kastelen

Vier kastelen op een rij. Dat moet een machtig gezicht zijn geweest in de middeleeuwen. Waar deze weelde te vinden was? In een dorpje dat nu slechts 4300 inwoners telt: Koudekerk aan den Rijn. Met grote verwachtingen afreizen naar dit ‘Wassenaar van de middeleeuwen’ is echter niet nodig: van de vier kastelen is maar weinig overgebleven. Maar wie goed zoekt, kan nog altijd een blik op het verleden werpen.

kastelen-koudekerk
De locaties van de vier kastelen van Koudekerk: Groot Poelgeest (1), Klein Poelgeest (2), Huis den Tol (3) en de burcht Foreest (4). Bron luchtfoto: Bing Maps.  

Groot Poelgeest

Van de vier kastelen is Groot Poelgeest het makkelijkst te lokaliseren. Wie een blik werpt op een luchtfoto van nu ziet nabij de Dorpsstraat iets opvallends: een rond eilandje omgeven door een sloot. Of eigenlijk een slotgracht, want dit is de plek waar eeuwenlang een imposant kasteel stond. Veel is er niet meer van over: slechts één toren van de toegangspoort heeft de tand des tijds doorstaan.

groot-poelgeest04
Groot Poelgeest was van oorsprong een ronde burcht, waarschijnlijk vergelijkbaar met Teylingen. Bron luchtfoto: Bing Maps. 

Het kasteel heeft een roerige geschiedenis achter de rug. In 1326 vestigde Dirk van Poelgeest zich hier. Het valt niet met zekerheid te zeggen of hij ook de eerste bewoner was. Tijdens de Hoekse en Kabeljauwse twisten werd het vanaf 1352 twee jaar lang belegerd door de Kabeljauwen, maar Gerrit en Jan, de zonen van Dirk, wisten dit te doorstaan. Jaren later sloeg het noodlot alsnog toe: in 1417 vernielde Jan zonder Genade de gehele burcht nadat Gerrit Jacoba van Beieren had gesteund.

Ook na de herbouw bleef het onrustig rond het kasteel: in 1489 werd het opnieuw vernield en na een verblijf van Spaanse troepen in het kasteel in 1573 en 1574 was het wederom onbewoonbaar. In 1606 werd het kasteel herbouwd, nu met een overdekte brug met twee achthoekige poorttorens. Een daarvan siert nog altijd het eilandje. De laatste bewoner, Alida van Schellingwou, overleed in 1717. Daarna trad het verval in en werd het kasteel in delen gesloopt. Het puin is onder meer gebruikt om dijken op te hogen.

groot-poelgeest03
Groot Poelgeest in 1730. Het kasteel staat dan al meer dan 10 jaar leeg. De poorttorentjes, waarvan er één alle sloopwerkzaamheden heeft overleefd, zijn ook goed te zien. 

groot-poelgeest01
De huidige situatie. Het eilandje waar ooit het machtige kasteel stond is verworden tot een groene oase. Aanvankelijk waren beide poorttorentjes bewaard gebleven, maar de andere stortte in 1840 in.

Klein Poelgeest

Midden in een woonwijk van Koudekerk, aan het Burgemeester Swaanplantsoen, zijn de summiere resten van Klein Poelgeest te vinden. Voorafgaand aan de bouw van de woningen is in 1988 archeologisch onderzoek gedaan op deze locatie, waarbij de omgrachting en vijf waterputten zijn gevonden. Van de fundering was bijna geen spoor meer te vinden: slechts enkele stenen zijn teruggevonden. Die zijn nog altijd in het plantsoen te bewonderen.

klein-poelgeest-04
In het plantsoen aan het Burgemeester Swaanplantsoen zijn de contouren van het kasteel weergegeven. Bron luchtfoto: Bing Maps.

Klein Poelgeest stamt uit dezelfde tijd als ‘grote broer’ Groot Poelgeest: de 14e eeuw. De eerste bekende bewoner was Jan van Poelgeest, de zoon van Dirk van Poelgeest. Het bekendst werd echter de dochter van Jan: Aleida. Op jonge leeftijd werd zij een maîtresse van Albrecht van Beieren, de graaf van Holland. Op 22 september 1392 werd zij, waarschijnlijk pas 22 jaar oud, in Den Haag met messteken om het leven gebracht. Het waarom is nooit duidelijk geworden.

In de loop der eeuwen ging het kasteel van familie op familie over. De laatste bewoner was Louis Trip de Marez, die het na zijn dood in 1773 naliet aan de stad Leiden. Blijkbaar is toen ook gelijk het onderhoud gestopt, want in 1832 is Klein Poelgeest gesloopt vanwege bouwvalligheid. Het terrein werd afgegraven voor de kleiwinning. De klei was bestemd voor steenbakkerijen. De sloten rondom het kasteel werden gedempt, het terrein werd een weiland.

klein-poelgeest-03
Klein Poelgeest in 1730. Hoe het kasteel er in de middeleeuwen uitzag is niet bekend. Waarschijnlijk is het middeleeuwse bouwwerk tijden het Belege van Leiden (1573-1574) in de as gelegd. 

klein-poelgeest-02
Situatieschets van Klein Poelgeest in 1725, te zien op het vervaagde informatiebord bij de resten van het kasteel. Klein Poelgeest was te bereiken via de Lagewaard (onderaan op deze tekening) en de Kerklaan (rechts). 

klein-poelgeest-01
De huidige situatie: het plaveisel geeft de contouren van het kasteel aan. De waterput is makkelijker te herkennen. Het bruggetje geeft de locatie van de slotgracht aan. 

Huis den Tol

Al voor de bouw van Groot Poelgeest en Klein Poelgeest stond er in Koudekerk een versterkte woning: Huis den Tol. Het is waarschijnlijk gebouwd rond 1250, dus een eeuw voor de andere kastelen. Van deze oudste bouwfase is niets overgebleven. Ergens in de daaropvolgende eeuwen is het verwoest.

huis-den-tol-02
Op deze luchtfoto is goed te zien dat om de huidige bebouwing nog steeds een slotgracht loopt. Bron luchtfoto: Bing Maps. 

In 1565 wordt het huis op een kaart afgebeeld met een ringracht. Het lag iets ten zuiden van de Lagewaard, ter hoogte van het Hofstedelaantje (in 1608 wordt Huis den Tol een hofstede genoemd). In 1675 brandde het af, waarna eigenaresse Margaretha de la Torre het op dezelfde plek weer liet herbouwen. Een echt kasteel was het niet meer, want het kreeg de vorm van een buitenplaats. In de loop van de achttiende eeuw raakte dit Nieuwe Huis Tol in verval, waarna het in 1781 werd afgebroken.

De fundamenten bleven echter bewaard. Daarop werd rond 1810 een herenhuis gebouwd. Maar dit uiterlijk was geen lang leven beschoren: in 1878 werd het omgebouwd tot een boerderij. Dat bleef het bijna een eeuw lang. In 1977 is het pand gerestaureerd en als woonhuis in gebruik genomen. Daaronder bevinden zich nog altijd de keldergewelven uit de 16e eeuw, de enige resten van het oude Huis den Tol.

huis-den-tol-02
Een afbeelding uit de zeventiende eeuw laat Huis den Toll zien als een machtig middeleeuws kasteel. Of dit op de waarheid is gebaseerd is niet bekend. 

huis-den-tol-01
De boerderij in de jaren vijftig. De in de negentiende eeuw toegevoegde toren is dan al weer lang gesloopt. In de jaren zeventig wordt het huis gerestaureerd en omgebouwd tot een woonhuis. 

De burcht Foreest

Waar van de voorgaande drie kastelen nog iets is terug te vinden in Koudekerk, daar geldt dat niet voor de burcht Foreest. Het rond 1350 gebouwde kasteel werd in 1440, tijdens de Hoekse en Kabeljauwse twisten, verwoest en is nooit herbouwd. Tijdens opgravingen zijn enkele kloostermoppen gevonden en wat aardewerk. Het kasteel stond ten zuiden van de Lagewaard, iets ten oosten van de splitsing met de Batelaan.