Verdwenen dorpen: Eik en Duinen

Wie op zoek gaat naar verdwenen dorpen hoeft soms niet ver te zoeken. In mijn geval kon ik binnen de stadsgrenzen van Den Haag blijven, want tussen Loosduinen en het centrum van de hofstad lag ooit het dorpje Eik en Duinen. Een plek die wordt gemarkeerd door de ruïne van een kerk, midden tussen de grafstenen.

eikenduinen09
Tussen de grafstenen op begraafplaats Oud Eik en Duinen staat de ruïne van een kerk uit de middeleeuwen. 

Vergeet de Ridderzaal of de abdijkerk van Loosduinen: het oudste stukje Den Haag is terug te vinden op begraafplaats Oud Eik en Duinen. Hier stichtte graaf Willem II in 1234 een kapel ter ere van zijn vader Floris IV die tijdens een riddertoernooi in Frankrijk was overleden. Delen van deze kapel zijn tot op de dag van vandaag nog te zien.

De kapel had enig aanzien, aangezien er een relikwie werd bewaard. Het zou daarbij gaan om een splinter van het kruis waaraan Jezus was gestorven. De kapel groeide uit tot een waar bedevaartsoord, waarbij pelgrims al biddend op hun knieën rond de kapel schuifelden.

Op verzoek van het dorpje Eik en Duinen, dat inmiddels rond de kapel was ontstaan, werd de kapel in 1331 verheven tot parochiekerk. Zo hoefden de bewoners niet helemaal naar Den Haag om daar de kerkdienst bij te wonen. De verheffing tot parochiekerk bracht ook met zich mee dat er een kerkhof aangelegd mocht worden.

eikenduinen01
Het dorpje Eik en Duinen (vaak geschreven als Eykenduyne) lag tussen Loosduinen en Den Haag. Het dorp is op deze kaart van Delfland uit 1606 met een cirkel aangegeven. 

Het aantal inwoners van Eik en Duinen nam in de vijftiende en zestiende eeuw sterk af. De parochie ging in 1514 ter ziele. Voor de Staten van Holland – die dankzij de reformatie eigenaar waren geworden van alles wat voorheen katholiek was – een goede reden om de kapel in 1581 te slopen. Zij hoopten daarmee ook de bedevaart te stoppen. Dat bleek ijdele hoop: de pelgrims bleven komen.

Echt grondig gingen de Staten van Holland ook niet te werk: een deel van de buitenmuren en de toren bleven staan. Een brand zorgde in 1620 voor schade aan de toren. In de eeuwen daarna brokkelde de kapel steeds verder af, totdat er alleen nog een stukje muur van de toren en enkele fundamenten overbleven.

eikenduinen02-a-rademaker-1770-naar-1620
Zo zou de kerk er in 1620 uit hebben gezien. Deze tekening van A. Rademaker uit 1770 is waarschijnlijk gebaseerd op oude afbeeldingen van de kerk.

eikenduinen01-jan-de-bisschop-1660
Jan de Bisschop maakte in 1660 deze tekening van een sterk in verval zijnde kerk. Eik en Duinen was een geliefd onderwerp voor tekenaars en schilders, getuige de vele afbeeldingen die bewaard zijn gebleven. 

In de loop der eeuwen is er van de rest van de bebouwing van Eik en Duinen – zover die in de zestiende eeuw nog bestond – niets meer overgebleven. Het dorp lijkt compleet van de kaart geveegd en er is opvallend weinig onderzoek naar gedaan. Wat wel bleef is de bij vele Hagenaars nog steeds geliefde begraafplaats.

eikenduinen03
De ruïne in januari 2016. Het meest tot de verbeelding sprekend zijn de resten van de toren. 

eikenduinen05
Nog altijd branden katholieken kaarsjes bij de resten van de kerk. Een bewijs dat de plek nog altijd sommige mensen als een bedevaartsoord wordt gezien. 

eikenduinen06

eikenduinen07
Wie goed zoekt tussen de grafstenen, vindt ook delen van de apsis terug. 

eikenduinen08
Enkele fundamenten van de zijkant van de kerk, met daarachter de toren.