Het vierde land van Vaals

Via de Viergrenzenweg kom je bij het Drielandenpunt van Vaals. De naam van de weg verraadt het eigenlijk al: tot circa 100 jaar geleden kwamen hier vier grenzen bij elkaar en bezat Vaals een Vierlandenpunt. Maak kennis met Neutraal Moresnet, ontstaan door de hebberigheid van de grote buurlanden.

moresnet4
Oude grenspalen bij het Drielandenpunt in Vaals. Circa honderd jaar lang was dit een Vierlandenpunt, dankzij het bestaan van Neutraal Moresnet. Deze palen staan overigens niet op de exacte locatie van het Drielandenpunt, dat ligt enkele tientallen meters meer naar het zuiden en wordt gemarkeerd door één paal. 

De kruitdampen van de Slag bij Waterloo zijn nog nauwelijks opgetrokken of de nieuwe grenzen voor het Europa na Napoleon worden getrokken. In het Verdrag van Wenen wordt zo ook de nieuwe grens tussen Nederland en Pruisen (een verenigd Duitsland is dan nog niet aan de orde) vastgelegd. Venlo en Tegelen worden Nederlands, terwijl koning Willem I zijn Duitse graafschappen verliest.

Toch is er nog een hoop onduidelijkheid over waar de grens tussen Nederland en Pruisen precies ligt. Onderhandelingen over de exacte ligging volgen. Het ene weiland komt vervolgens in Nederland te liggen, het volgende in Pruisen. Nergens levert dat grote problemen op, behalve bij het stuk grens direct onder Vaals. De oorzaak? Een zinkgroeve in de gemeente Moresnet. Beide landen willen die graag inlijven en gunnen het elkaar niet om er met de buit vandoor te gaan. De onderhandelaars komen er niet uit en het gebied rond de mijn wordt, zolang er geen oplossing is gevonden, benoemd tot neutraal gebied.

Neutraal Moresnet ziet er op de kaart uit als een taartpunt, waarvan de punt uitkomt bij het Vierlandenpunt bij Vaals. Aan de andere kant van de taartpunt ligt het dorpje Kelmis, met daarbij de zinkgroeve. Ook als België zich in 1830 onafhankelijk verklaart van Nederland verandert er niets aan de situatie rond Moresnet.

moresnet
Helemaal boven op dit kaartje is het Vierlandenpunt te zien. Ook staan de huidige grenzen van Nederland, België en Duitsland ingetekend. Het grootste gedeelte van Neutraal Moresnet bestond – net als nu nog – uit bos. Iets ten noorden van Kelmis lag de zinkgroeve. 

Officieel wordt het gebied bestuurd door zowel België als Pruisen. Maar veel invloed hebben ze niet, want in Moresnet geldt een andere wet. Om de neutraliteit te onderstrepen is namelijk besloten om de Code Napoleon te handhaven, het wetboek dat onder Napoleon is ingevoerd. Moresnet zorgt voor veel juridische vraagstukken. Want zijn de inwoners nu eigenlijk Nederlanders, Belgen, Pruisen of ‘neutralen’? Wie moet het gezag handhaven? En aan wie moeten de inwoners belasting betalen?

Die laatste vraag is nog de makkelijkste op te lossen: beide landen hebben geen zin om moeite te doen voor het geringe aantal inwoners van Moresnet en besluiten geen belasting te heffen. Zo wordt Neutraal Moresnet een belastingparadijs. En dat trekt smokkelaars aan. Met name drank is populair: goedkoop stoken in Kelmis en vervolgens voor veel geld verkopen aan de andere kant van de grens. De wetteloosheid – de enige veldwachter in het gebied kan niet veel uitrichten – zorgt voor de opkomst van prostitutie en gokken in het dorp. Gedurende de neutraliteit trekt Moresnet dan ook veel mensen aan: Kelmis groeit flink.

moresnet3
Bij het Drielandenpunt wordt de herinnering aan Neutraal Moresnet levend gehouden dankzij dit bordje. Tevens is in de bestrating rond de paal die het Drielandenpunt markeert te zien waar het neutrale gebied lag. Helaas was dat in februari 2012 door de sneeuw niet te zien. 

Ondanks dat de zinkmijn aan het einde van de negentiende eeuw uitgeput raakt, slagen België en Duitsland er niet in de impasse te doorbreken. Pas met het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog komt er  een einde aan Moresnet. Op 10 januari 1920 wordt het neutrale gebied toegevoegd aan België. Duitsland heeft immers de oorlog verloren en als compensatie krijgt België enkele Duitse gemeenten erbij, zoals Eupen dat ten oosten van Moresnet ligt.

Journalist Philip Dröge schreef een interessant boek over de kwestie Moresnet. Daarin beschrijft hij de opkomst en ondergang van het neutrale gebied. Maar ook de poging om van Moresnet een écht onafhankelijk land te maken, à la Monaco, komt aan bod. Eerst was daar de poging om in Kelmis een groot casino te vestigen, daarna zou Esperanto als nationale taal van Moresnet de ideale staat moet maken. Vanuit dit neutrale gebied zou de wereldvrede moeten beginnen. Hoe anders zou dat lopen met de inval van de Duitsers in 1914.

moresnet2
Een aanrader voor wie meer wil weten over de geschiedenis van dit landje dat per ongeluk ontstond: Moresnet, opkomst en ondergang van een vergeten buurlandje, geschreven door Philip Dröge.